نقش در آمد پایدار در توسعه پایدار شهری
شهرداری وظایف متعددی در قبال رفع نیازمندی‌های شهر و زندگی شهروندی دارد که بی شک پاسخگویی به این نیازمندی‌ها بدون صرف هزینه های مالی ممکن نمی شود.
مدیران شهری در این باره اذعان دارند، که " درآمد های ناپایدار کنونی ضامن مطمئنی برای رشد و توسعه کلان در بسترهای شهری نیستند و بر این اساس و با محور قرار دادن این موضوع که " طراحی الگوی منطقی توسعه شهری و جذب درآمدهای پایدار راهکاری برای پویایی ساختارهای شهری است " نسبت به تدوین راهکارهای مناسب به منظور رسیدن به این درآمد ها تلاش می کنند.
از مهم ترین مسائل شهرداری ها در سرتاسر جهان ایجاد منابع کافی مالی جهت تامین هزینه خدمات ارائه شده می باشد. به طور کلی درآمد شهرداری ها از دو منبع تامین می گردد:
1- منابع داخلی 2- منابع خارجی
منابع درآمدی داخلی آن دسته از درآمدهایی هستند که مستقیماً توسط شهرداری ها و به صورت عوارض و بهای خدمات گوناگون که بیشتر مربوط به اراضی و املاک هستند وصول می گردند. منابع درآمدی خارجی به آن دسته از درآمدهایی اتلاق می گردد که به جهت ارائه خدمت از طرف شهرداری وصول نمی شود؛ از جمله درآمدهای حاصل از سرمایه گذاری بخش خصوصی و مشارکت با شهرداری در اجرای پروژه های مختلف، فروش اوراق مشارکت، کمک های دولتی و ... .
و اما نوع دیگری از تقسیم بندی درآمدی نیز برای شهرداری ها وجود دارد که در ماده 29 آیین نامه مالی شهرداری ها به آن اشاره شده است. بر این اساس درآمد شهرداری ها به 6 دسته تفکیک می گردد:
1- درآمد ناشی از عوارض عمومی (درآمدهای مستمر) 2- درآمدهای ناشی از عوارض اختصاصی 3- بهای خدمات و درآمدهای موسسات انتفاعی شهرداری
4- درآمدهای حاصل از وجوه و اموال شهرداری 5- کمک های اعطائی دولت و سازمان های دولتی 6- اعانات و کمکهای اهدائی اشخاص و سازمان های خصوصی و اموال و دارائیهائی که به طور اتفاقی یا به موجب قانون به شهرداری تعلق می گیرد.
رشد سریع شهرنشینی و معضلات و پیچیدگی های شهرهای امروزی، موجب گستردگی و تنوع وظایف و خدمات شهرداری ها شده است به طوری که در حال حاضر به سازمان هایی چند وجهی و پیچیده تبدیل شده اند.
در این میان انتظارات و خواسته های شهروندان نیز با گسترش ارتباطات و مدرنیزه شدن کلیه امور روز به روز در حال افزایش است و مستلزم توسعه خدمات شهری می باشد. لذا رعایت حقوق شهروندی طلب می نماید که با این پدیده روبه گسترش، سنجیده و با برنامه ریزی برخورد گردد.
فعالیت های شهرداری ها ویژگی های خاصی را دارد که به برخی از آنها اشاره مشود از جمله این ویژگی ها عبارتند از :
- گستردگی وظایف:
شهرداری ها وظایف مختلف ،گوناگون و حتی گاهاً متضاد را بر عهده دارند که شاید در میان سایر سازمان ها و ارگان ها بی نظیر باشند. حفظ سلامت، زیبایی، رفاه و آسایش و نظم شهری از جمله این وظایف هستند که در گستره شهرسازی، فضای سبز، پاکیزگی محیطی و امور تفریحی و غیره قابل مشاهده می باشند.
- نحوه تامین اعتبار:
شهرداری ها با توجه به خودکفایی مالی آنها می بایست برای تامین بودجه مورد نیاز خود به صورت مستقل کسب درآمد نمایند.
- وابستگی مالی شهرداری ها به شرایط جامعه:
علیرغم اینکه شهرداری ها دارای سیستم بودجه بندی و برنامه ریزی هستند ولی از آنجائیکه بیشترین سهم در درآمد شهرداری ها مربوط به عوارض ساختمانی است لذا درآمد آنها تحت تاثیر تغییرات اجتماعی، اقتصادی، طبیعی و سیاسی روز می باشد که موجب عدم اجرای برنامه های از پیش تعیین شده در توسعه شهری می گردد.
- وظایف فوریتی و ضروری:
یکی از ویژگی های مهم شهرداری ها مربوط به ماهیت اضطراری و فوریتی بودن برخی از وظایف آنهاست. از جمله نظافت سطح شهر، جمع آوری زباله، آبیاری فضای سبز و رفع موانعی که بعضاً در سطح شهر ایجاد می شوند، و این وظایف را نمی توان به تأخیر انداخت. زیرا موجب بر هم خوردن نظم و زیبایی و سلامت شهری می گردند.
با دقت نظر در آنچه تا بدین جا بیان شد درآمد شهرداری ها وابستگی شدیدی به ساخت و ساز در سطح شهر دارد لذا از این رو قوانینی جهت بررسی و تصویب در دستور کار قرار دارد تا از وابستگی شهرداری به درآمدهای ناپایدار بکاهد مانند : قانون مالیات بر ارزش افزوده که می تواند به عنوان یکی از راهکارهای ممکن در این خصوص مطرح باشد.
اما از جمله راهکارهای دیگری که می توان در تحقق درآمدهای پایدار بدان اشاره نمود: استفاده از منابع درآمد شهرداری ها به جهت سرمایه‌گذاری در بخش‌های مختلف می باشد. شهرداری می‌تواند با استفاده از امکانات و ابزارهایی که در اختیار دارد در زمینه های مختلفی سرمایه‌گذاری نماید و معمولاً این نوع از سرمایه گذاری ها یا بازده کوتاه مدت دارند و یا بازده بلند مدت اما نهایتاً هر دو به حصول درآمد برای شهرداری منجر خواهند شد.
از دیگر اقدامات وصول مطالبات شهرداری ها از ادارات دولتی خواهد بود که در واقع پرداخت آنها به نوعی پرداخت حقوق مردم محسوب می گردد؛ زیرا شهرداری ها نهادهایی مردمی هستند که با اخذ درآمد از مردم به اداره شهر می پردازند.
آنچه رسیدن به درآمد پایدار را با اهمیت جلوه می دهد دستیابی به توسعه پایدار شهری می باشد که در گرو وجود شرایطی متعادل در تحقق برنامه های شهری خواهد بود و بی‌شک برای رسیدن به این مقصود، منابع پایدار شهری نقش تعیین‌کننده‌ای ایفا می‌کنند و نباید فراموش کرد که موفقیت شهری در تبیین حس مسئولیت و انگیزش شهروندی برای مشارکت در امور می باشد، که منوط به تحقق مواردی ازجمله اعتمادسازی وتحلیل هزینه های خدمات شهری است و بالطبع همه فعالان اقتصادی اعم از بنگاه‌های خصوصی، عمومی و دولتی که استفاده کننده امکانات شهری هستند، می بایست سهم خود را بابت بهره‌ای که از خدمات و فضای شهر می‌برند، به شهر و سایر شهروندان پرداخت نمایند.
در همین راستا است که که مجلس شورای اسلامی در صدد برآمده است تا مبنای درآمدی پایدار را برای شهرداری ها در برنامه پنجم پیش بینی نماید. در این برنامه پیش بینی شده است تا وزارت کشور و دولت درآمدهای ثابتی را برای شهرداری ها در نظر بگیرند که در صورت کاهش درآمدهای ناپایدار شهرداری، به برنامه های آنها خللی وارد نیاید. زیرا در حال حاضر درآمدهای شهرداری ها ناپایدار و به ساخت و ساز وابسته است و از آنجائیکه باید به طور مستقل درآمدزایی کنند، در این صورت با کاهش درآمدهای خود، نمی توانند برنامه های طراحی شده خود را اجرا نمایند.
بنابراین وجود درآمدهای پایدار برای شهرداری، شهر را از ناپایداری نجات خواهد داد و این موضوع می تواند شهر را در مسیر توسعه حرکت دهد. بدین ترتیب علاوه بر افزایش امکان شهرداری ها برای خدمت به مردم ، شرایط زندگی شهروندان را نیز بهتر خواهد ساخت. زیرا همانطور که بیان شد دستیابی به درآمدهای پایدار، توسعه شهری پایدار را نیز به دنبال خواهد داشت. لذا در راستای تحقق توسعه شهری پایدار می بایست شرایطی فراهم شود تا امکان بستر سازی توسعه پایدار انسانی و بهبود رفاه اجتماعی شهروندی، فراهم گردد که در این راستا می توان به برقراری عدالت اجتماعی، طراحی اقلیمی هماهنگ با محیط زیست انسانی، تقویت ساختارهای همبستگی اجتماعی همچون تعهد و مسئولیت پذیری، تقویت بنیانهای اجتماعی و خانوادگی و ایجاد انتظام ساختاری در فضای شهری و بهبود بهره گیری از فضاهای شهری و افزایش رضایت شهروندی اشاره کرد.
امروزه توسعه پایدار برای کلانشهرها ، یک نیاز اجتناب
ناپذیر و ضروری است که باید با بهره گیری از درآمدهای پایدار، اجرای پروژه‌ها عملی
گردد. برخی کارشناسان شهری بر این عقیده
هستند که برای ایجاد " درآمدهای پایدار " نیاز است، قانون شهرداری‌ها که
درسال 1334 تدوین شده و تاکنون بازنگری نشده وتغییری نداشته است،مورد بازبینی واقع
شود. از سویی می توان گفت، اجرای قانون مدیریت شهری، هماهنگی دستگاه‌های اجرایی،
نگرش ژرف و عمیق به نظام درآمدی شهرداری‌ها و تعیین تکلیف آن در قالب یک نظام کلان
اقتصادی ، می تواند راهکارهای مناسبی را برای رسیدن به درآمد های پایدار و هدفمند
تعریف کند. باید اذعان داشت، در صورتیکه، منابع پایدار و صحیحی برای مدیریت شهری
تعریف نشود، این مجموعه های خدمات رسان با درآمدهای ناپایدار یا قادر به اجرای طرح‌های
کلان نمی شوند و یا با سختی بسیار و با صرف مدت زمان طولانی نسبت به اجرای این طرح
ها اقدام می کنند که این مهم خود روند توسعه شهری را به تعویق می اندازد. در مسیر
جذب درآمدهای پایدار شهری از جمله راهکارهای موفق می تواند، بهره‌مندی از تجربه‌های
موفق دیگر کلانشهرها و یا حتی سایر کشورها باشد.
گرد آوری :
سید محمود کلانتری
